การยกระดับการจัดการอาชีวอนามัยในยุคดิจิทัลจากทฤษฎีดั้งเดิมสู่วัฒนธรรมความปลอดภัยเชิงรุก และความท้าทายใหม่ของ จป.วิชาชีพ

อาจารย์สุคนธ์ ขาวกริบ
หัวหน้าสาขาวิชาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย
คณะวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม

ในยุคดิจิทัลที่เทคโนโลยีและการทำงานก้าวไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว บริบทของความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน (OHS) ได้ขยายขอบเขตไปไกลกว่าการป้องกันอุบัติเหตุทางกายภาพในโรงงานอุตสาหกรรมแบบดั้งเดิม วิถีการทำงานยุคใหม่ไม่ว่าจะเป็นการทำงานทางไกล (Remote Work) หรือการใช้ระบบอัตโนมัติและปัญญาประดิษฐ์ (AI) ได้นำมาซึ่งสิ่งคุกคามรูปแบบใหม่ (Emerging Hazards) ที่มีความซับซ้อนและส่งผลกระทบต่อทั้งร่างกายและสุขภาพจิตของคนทำงานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ (European Agency for Safety and Health at Work [EU-OSHA] & Urzí Brancati, 2024) บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์แนวทางการปรับตัวเชิงรุกเพื่อสร้างวัฒนธรรมความปลอดภัยที่ยั่งยืน สอดรับกับกฎหมายและบริบทสังคมปัจจุบัน
​จากพีระมิดอุบัติเหตุสู่ภัยคุกคามในโลกการทำงานยุคใหม่
​แม้ว่ากฎของไฮน์ริช (Heinrich’s Law) หรือพีระมิดอุบัติเหตุจะยังคงเป็นทฤษฎีพื้นฐานที่เตือนให้เราเฝ้าระวังเหตุการณ์เกือบพลาด (Near Miss) (Heinrich et al., 1980) แต่ในโลกการทำงานปัจจุบันสภาพการณ์ที่ไม่ปลอดภัย ได้แปรเปลี่ยนรูปไปสู่สิ่งคุกคามทางด้านการยศาสตร์และจิตสังคม (Psychosocial Hazards) อย่างเห็นได้ชัด พนักงานออฟฟิศและผู้ที่ทำงานจากที่บ้านต้องเผชิญกับกลุ่มอาการออฟฟิศซินโดรมเรื้อรัง ควบคู่ไปกับความเครียดจากการทำงานและความพร่าเลือนระหว่างเวลางานกับเวลาส่วนตัว นอกจากนี้ การนำหุ่นยนต์ร่วมปฏิบัติการ (Cobots) หรือปัญญาประดิษฐ์ (AI) เข้ามาใช้ แม้จะช่วยลดความเสี่ยงในงานอันตรายลงได้ แต่ก็สร้างความเสี่ยงประเภทใหม่จากการปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และเทคโนโลยีขั้นสูง ซึ่งอาจนำไปสู่อุบัติเหตุรูปแบบใหม่ที่ยากจะคาดเดาหากขาดความชำนาญ (EU-OSHA & Urzí Brancati, 2024)

ความท้าทายใหม่ของ จป.วิชาชีพ สู่การเป็นที่ปรึกษาเชิงกลยุทธ์
​ท่ามกลางความท้าทายนี้ บทบาทของเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงานระดับวิชาชีพ (จป.วิชาชีพ) จำเป็นต้องยกระดับจากการเป็นผู้ตรวจจับข้อผิดพลาดเชิงรับ ไปสู่การเป็นที่ปรึกษาเชิงกลยุทธ์(Strategic Advisor) และผู้จัดการสุขภาวะองค์รวม (Well-being Manager) ร่วมกับฝ่ายบริหารตามเจตนารมณ์ของกฎกระทรวง การจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงานฯ พ.ศ. 2565 (กระทรวงแรงงาน, 2565) จป.วิชาชีพ ยุคใหม่ต้องมีขีดความสามารถในการวิเคราะห์เชิงคาดการณ์ (Predictive Analysis) โดยสามารถนำข้อมูลและเทคโนโลยีมาประเมินสิ่งคุกคามแฝงล่วงหน้า พร้อมทั้งจับมือกับแพทย์อาชีวอนามัยเพื่อขับเคลื่อนนโยบายสุขภาวะองค์รวมของคนทำงาน (Total Worker Health) รวมถึงการทำหน้าที่เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงในการถ่ายทอดความรู้เรื่องโรคจากการประกอบอาชีพ เพื่อสร้างจิตสำนึกร่วมด้านความปลอดภัยที่ยั่งยืนจากภายในองค์กร
​แนวทางการจัดการความปลอดภัยเชิงรุกในยุคดิจิทัล
​การขับเคลื่อนองค์กรให้ปลอดภัยและยั่งยืนในยุคนี้ จึงต้องอาศัยการบูรณาการมาตรการเชิงรุกอย่างรอบด้าน เริ่มจากการปรับเปลี่ยนมุมมองการประเมินความเสี่ยงที่ครอบคลุมสุขภาพจิต ควบคู่ไปกับการนำเทคโนโลยีอัจฉริยะเข้ามาช่วยเฝ้าระวัง เช่น การใช้เซนเซอร์ตรวจจับสภาพแวดล้อมแบบเรียลไทม์ หรืออุปกรณ์สวมใส่อัจฉริยะ (Wearables) เพื่อติดตามสัญญาณชีพและความเหนื่อยล้าของพนักงาน (สถาบันส่งเสริมความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน [สสปท.], 2567) อย่างไรก็ตาม เครื่องมือเหล่านี้จะสัมฤทธิ์ผลสูงสุดก็ต่อเมื่อองค์กรสามารถสร้าง “พฤติกรรมความปลอดภัย” ให้เกิดขึ้นจริง ผ่านการฝึกอบรมที่ทันสมัยอย่างการใช้เทคโนโลยีความจริงเสมือน (VR) จำลองสถานการณ์อันตราย เพื่อกระตุ้นให้เกิดความตระหนักรู้และร่วมมือกันป้องกันอุบัติเหตุอย่างแท้จริง

ความปลอดภัยในการทำงานในยุคปัจจุบันไม่ใช่เพียงแค่การปฏิบัติตามกฎหมายเพื่อป้องกันความผิดพลาด แต่คือองค์ประกอบสำคัญในการขับเคลื่อนองค์กรอย่างยั่งยืน การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัลท้าทายให้เราต้องมองนิยามของอาชีวอนามัยให้ครอบคลุมทั้งร่างกายและจิตใจ การสร้าง “วัฒนธรรมความปลอดภัยเชิงรุก” โดยมี จป.วิชาชีพ เป็นกลไกหลักประสานความร่วมมือกับพนักงานทุกระดับ จะเป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้ทรัพยากรมนุษย์ซึ่งเป็นทรัพยากรที่มีค่าที่สุดขององค์กร สามารถทำงานได้อย่างปลอดภัยและเติบโตไปพร้อมกับโลกยุคใหม่ได้อย่างยั่งยืน (สสปท., 2567)
รายการอ้างอิง
กระทรวงแรงงาน. (2565, 17 มิถุนายน). กฎกระทรวงการจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน บุคลากร หน่วยงาน หรือคณะบุคคลเพื่อดำเนินการด้านความปลอดภัยในสถานประกอบกิจการ พ.ศ. 2565. ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 139 ตอนที่ 39 ก. หน้า 9-23. https://soc.go.th
สถาบันส่งเสริมความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน (องค์การมหาชน). (2567). คู่มือระบบการจัดการด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน สสปท. : 2566. สสปท. https://tosh.or.th
European Agency for Safety and Health at Work & Urzí Brancati, M. C. (2024). Digital technologies at work and psychosocial risks : evidence and implications for occupational safety and health, Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2802/0488296
Heinrich, H. W., Petersen, D., & Roos, N. (1980). Industrial accident prevention: A safety management approach (5th ed.). McGraw-Hill.