ดร. ณัฐวิโรจน์ มหายศ
อาจารย์ประจำหลักสูตรรัฐประศาสนศาสตรมหาบัณฑิต
ความขัดแย้งเป็นปรากฏการณ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นจากความแตกต่างด้านความคิดเห็น ความเชื่อ ค่านิยม และผลประโยชน์ของบุคคลหรือกลุ่มบุคคล โดยเฉพาะในสังคมประชาธิปไตยที่ประชาชนมีสิทธิและเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น ตลอดจนเรียกร้องความเป็นธรรมภายใต้กรอบของกฎหมาย ความท้าทายสำคัญของการบริหารภาครัฐจึงมิใช่การขจัดความขัดแย้งให้หมดไป หากแต่เป็นการพัฒนากลไกและกระบวนการบริหารจัดการความแตกต่างอย่างเหมาะสม เพื่อป้องกันมิให้ความขัดแย้งขยายตัวไปสู่ความแตกแยกทางสังคม แม้ว่าการบังคับใช้กฎหมายและการใช้อำนาจรัฐจะสามารถระงับข้อพิพาทได้ในระดับหนึ่ง แต่ไม่อาจแก้ไขปัญหาความไม่ไว้วางใจหรือความรู้สึกไม่ได้รับความเป็นธรรมของประชาชนได้อย่างครอบคลุม ดังนั้น การบริหารความขัดแย้งอย่างมีประสิทธิภาพจึงจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับหลักความเป็นธรรม ความโปร่งใส และการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยเปิดโอกาสให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียสามารถแสดงความคิดเห็น สะท้อนปัญหา และมีส่วนร่วมในกระบวนการตัดสินใจของภาครัฐอย่างแท้จริง
ภายใต้การเปลี่ยนแปลงทางสังคม เศรษฐกิจ และเทคโนโลยีอย่างรวดเร็ว การบริหารภาครัฐแบบดั้งเดิมที่เน้นการสั่งการและควบคุมตามลำดับชั้นอาจไม่สามารถตอบสนองต่อปัญหาสาธารณะที่มีความซับซ้อนได้อย่างมีประสิทธิภาพ นวัตกรรมการจัดการภาครัฐจึงมิได้จำกัดเพียงการนำเทคโนโลยีมาใช้ แต่ครอบคลุมถึงการปรับเปลี่ยนแนวคิดและกระบวนการบริหารจัดการที่มุ่งเน้นการมีส่วนร่วม การประสานความร่วมมือ และการตัดสินใจร่วมกันของทุกภาคส่วน โดยเปลี่ยนบทบาทภาครัฐจากผู้สั่งการไปสู่ผู้ประสานความร่วมมือ เปิดโอกาสให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียร่วมวิเคราะห์ปัญหา แลกเปลี่ยนความคิดเห็น และกำหนดแนวทางแก้ไขอย่างโปร่งใสและเป็นธรรม เพื่อเสริมสร้างความไว้วางใจและลดความขัดแย้งในสังคม ทั้งนี้ ความสมานฉันท์มิได้หมายถึงการมีความคิดเห็นหรือผลประโยชน์ที่สอดคล้องกันทั้งหมด แต่หมายถึงการยอมรับความแตกต่าง การเคารพสิทธิซึ่งกันและกัน และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติภายใต้กระบวนการที่เป็นธรรมและตรวจสอบได้ ดังนั้น ความท้าทายสำคัญของภาครัฐจึงอยู่ที่การพัฒนากลไกบริหารจัดการความขัดแย้งให้เป็นโอกาสในการสร้างความร่วมมือ อันนำไปสู่ความสมานฉันท์และความเข้มแข็งของสังคมอย่างยั่งยืน
การเปลี่ยนความขัดแย้งสู่ความร่วมมือจำเป็นต้องอาศัยการพัฒนากลไกการบริหารภาครัฐ 4 ประการ ได้แก่ ประการแรก การส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยเปิดโอกาสให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้าถึงข้อมูล แสดงความคิดเห็น เสนอทางเลือก และมีส่วนร่วมในการตัดสินใจอย่างแท้จริง ประการที่สอง การป้องกันความขัดแย้งเชิงรุก โดยติดตามปัญหาและข้อร้องเรียนอย่างต่อเนื่อง พร้อมเปิดเผยข้อมูลและให้ประชาชนร่วมกำหนดมาตรการป้องกันผลกระทบตั้งแต่ระยะเริ่มต้น ประการที่สาม การพัฒนาการสื่อสารสองทาง โดยเปิดเผยข้อมูล เหตุผล และข้อจำกัดในการตัดสินใจอย่างโปร่งใส พร้อมจัดให้มีช่องทางรับฟังความคิดเห็นและตรวจสอบที่ประชาชนทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงได้ และ ประการที่สี่ การสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างภาคส่วน โดยส่งเสริมให้ภาครัฐ ภาคประชาชน ภาคธุรกิจ และสถาบันการศึกษาร่วมกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหาและติดตามผลภายใต้บทบาทและความรับผิดชอบที่ชัดเจน ทั้งนี้ ประสิทธิผลของกลไกดังกล่าวขึ้นอยู่กับความมุ่งมั่นของภาครัฐในการยอมรับความคิดเห็นที่แตกต่างและนำข้อเสนอไปสู่การปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อเสริมสร้างความไว้วางใจและความสมานฉันท์ในสังคมอย่างยั่งยืน
ดังนั้น ผู้เขียนจึงเสนอแนวคิด “การบริหารภาครัฐเชิงสมานฉันท์” (Harmony-Oriented Public Governance) เพื่อเป็นกรอบการบริหารจัดการความขัดแย้งสู่การสร้างความร่วมมือ ประกอบด้วย 4 ขั้นตอน ได้แก่ 1) การรับรู้และทำความเข้าใจปัญหา โดยรับฟังความคิดเห็นและข้อกังวลของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกฝ่ายอย่างเป็นธรรม 2) การส่งเสริมการเจรจาและแลกเปลี่ยนความคิดเห็น บนพื้นฐานของข้อมูลที่ถูกต้อง โปร่งใส และตรวจสอบได้ 3) การกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหาร่วมกัน โดยกำหนดบทบาทและความรับผิดชอบของแต่ละฝ่ายอย่างชัดเจน และ 4) การติดตามและประเมินผลอย่างต่อเนื่อง เพื่อนำผลการดำเนินงานมาปรับปรุงแนวทางให้เหมาะสมกับสถานการณ์ ทั้งนี้ การประเมินความสำเร็จไม่ควรพิจารณาเพียงจำนวนข้อร้องเรียนที่ลดลง แต่ควรครอบคลุมระดับความไว้วางใจ การรับรู้ถึงความเป็นธรรม การปฏิบัติตามข้อตกลง และการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างทั่วถึง เพื่อสะท้อนประสิทธิผลของการบริหารความขัดแย้งและการสร้างความสมานฉันท์ในสังคมอย่างยั่งยืน
อย่างไรก็ตาม การสร้างความสมานฉันท์ในสังคมยังมีความท้าทายที่ภาครัฐไม่อาจมองข้าม โดยเฉพาะการเปิดรับฟังความคิดเห็นเพียงเพื่อให้ครบตามขั้นตอน การที่กลุ่มผู้มีอำนาจหรือมีทรัพยากรมากกว่าสามารถกำหนดทิศทางการตัดสินใจ และการนำคำว่า “ความสมานฉันท์” มาใช้เป็นเหตุผลในการจำกัดสิทธิการแสดงความคิดเห็นหรือการตรวจสอบของประชาชน ดังนั้น ภาครัฐจึงต้องสร้างหลักประกันว่าทุกฝ่ายจะได้รับโอกาสอย่างเป็นธรรม ผ่านการมีผู้ประสานงานที่เป็นกลาง การเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใส การจัดให้มีช่องทางร้องเรียนและอุทธรณ์ ตลอดจนการรายงานผลการดำเนินงานให้สาธารณชนรับทราบอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ความสมานฉันท์เกิดจากความเข้าใจและการยอมรับร่วมกัน มิใช่จากการบังคับให้ทุกฝ่ายเห็นพ้องต้องกัน
